1994-cü ildə Azərbaycanın ictimai-siyasi mənzərəsi postsovet keçid dövrünün ən ağır və xaosla dolu mərhələlərindən birini yaşayırdı. Müstəqilliyin ilk illərinin gətirdiyi iqtisadi tənəzzül, Birinci Qarabağ müharibəsinin yaratdığı sosial travmalar və köhnə dəyərlər sisteminin süqutu cəmiyyətdə dərin bir mənəvi boşluq yaratmışdı. Belə bir tarixi kəsikdə Tofiq Tağızadə tərəfindən ekranlaşdırılan "Köpək" filmi, dövrün ən sərt və kompromissiz sənət nümunəsi kimi meydana çıxdı. Lakin bu əsər geniş kütlələrə çatmadan efir məkanından uzaqlaşdırıldı və uzun illər qadağan olunmuş filmlər siyahısında qaldı. Filmin qadağan edilməsi təkcə siyasi senzura ilə deyil, həm də cəmiyyətin öz çirkin və çılpaq həqiqətləri ilə üzləşməkdən qorxması ilə izah oluna bilər.

Tofiq Tağızadənin yaradıcılığında radikal dönüş nöqtəsi

Azərbaycan kino sənətinin korifeylərindən biri olan Tofiq Tağızadə öz yaradıcılığını sosialist realizminin ən parlaq nümunələri ilə başlamışdı. "Uzaq sahillərdə" və "Yeddi oğul istərəm" kimi filmlər onu xalqın sevimli rejissoruna çevirmişdi, lakin 1990-cı illərin əvvəllərində onun estetik baxışı kəskin şəkildə dəyişdi. "Köpək" filmi bu dəyişikliyin ən bariz nümunəsidir; burada rejissor artıq qəhrəmanlıq dastanları yazmır, əksinə, insanın heyvanlaşma dərəcəsinə çatdığı bir mühiti təsvir edir. Bu keçid, sovet dövrünün optimist və romantik kino ənənəsindən müstəqillik dövrünün "qara realizm" janrına keçidin vizual təcəssümüdür.

1990-cı illərin əvvəllərində kino istehsalı həm texniki, həm də maliyyə cəhətdən tamamilə iflic vəziyyətində idi. Sovet dövlət sifarişi sistemi dağılmışdı və rejissorlar çox vaxt məhdud vəsaitlərlə işləməli olurdular.

İnsanın heyvanlaşma trayektoriyası və mənəvi aşınmanın sosioloji köklər

Filmin süjet xətti şəhərin kənarında, zibilliklər və xarabalıqlar arasında sağ qalmağa çalışan insanların həyatından bəhs edir. Baş qəhrəmanın həyatı bir köpəyin yaşam tərzi ilə o qədər eyniləşir ki, tamaşaçı bəzən kadrda gördüyü canlının insan yoxsa heyvan olduğunu ayırd etməkdə çətinlik çəkir. Rejissor burada aclıq və ehtiyacın insanın bütün ali hisslərini necə öldürdüyünü göstərir. Filmdəki obrazlar artıq sevgi, şəfqət və ya ədalət haqqında düşünmürlər; onların yeganə məqsədi növbəti günü görmək və bir tikə çörək tapmaqdır. Bu, 1994-cü ilin Azərbaycan reallığında hiperinflyasiya və yoxsulluğun insanlar üzərində yaratdığı psixoloji təzyiqin bədii inikasıdır.

"Köpək" filmi 1994-cü ildəki iqtisadi böhranın sənət dili ilə yazılmış hesabatıdır. O dövrdə xarici valyuta məzənnələrinin kəskin dəyişməsi və gündəlik tələbat mallarının qıtlığı insanları ən primitiv instinktlərə müraciət etməyə məcbur etmişdi. Tağızadənin kamerası heç bir bəzək vurmadan bu səfaləti lentə alır. Filmdəki uzun və sükutla dolu kadrlar tamaşaçıda boğulma hissi yaradır. Bu sükut, əslində, sözlərin artıq heç bir əhəmiyyət kəsb etmədiyi və dilin öz funksiyasını itirdiyi bir cəmiyyətin harayıdır.

Filmin qadağan edilməsinin pərdəarxası məqamları

1994-cü ildə Azərbaycanın efir məkanında filmin nümayişinə qoyulan qadağa rəsmi sənədlərdə "milli mənəviyyata zidd olması" və "vətəndaşlarda pessimist ruh yaratması" ilə əsaslandırılırdı. Lakin daha dərindən təhlil etdikdə aydın olur ki, film o zamankı dövlət quruluşunun idarəetmə boşluqlarını və sosial ədalətsizliyi çox kəskin şəkildə tənqid edirdi. Yeni müstəqil olmuş bir ölkənin özünü beynəlxalq arenada təsdiq etməyə çalışdığı bir vaxtda, onun daxili çürüməsini göstərən bir filmin nümayişi "dövlət maraqlarına zərbə" kimi qiymətləndirilirdi.

Senzura bu filmə qarşı təkcə birbaşa qadağa ilə deyil, həm də sükutla mübarizə aparırdı. Filmin nüsxələri arxivlərdə gizlədildi, rejissorun özünə isə bu mövzuda danışmaq tövsiyə edilmədi. Bu, bir növ "yaddaş silmə" əməliyyatı idi. Çünki "Köpək" filmi 1990-cı illərin xaosunu sənədləşdirirdi və bu xaosun unudulmasını istəyən siyasi qüvvələr üçün bu kadrlar çox təhlükəli idi. Tofiq Tağızadənin ustad sənətkar olması belə filmi qadağadan xilas edə bilmədi, əksinə, onun nüfuzu filmin təsir gücünü artırdığı üçün senzura daha da amansız oldu.

Obrazların simvolik mənası

Film boyu biz personajların adlarından çox, onların sosial rolları və düşdükləri vəziyyətlərlə qarşılaşırıq. Baş qəhrəmanın obrazı Azərbaycan kinosunda o vaxta qədər görünməmiş bir dərəcədə marjinallaşdırılıb. Onun hərəkətlərindəki heyvani elementlər, yemək axtararkən nümayiş etdirdiyi çeviklik və eyni zamanda insanlara olan qorxu dolu baxışları mükəmməl bir dramaturji quruluşdur. Aktyor oyunu o dərəcədə inandırıcıdır ki, tamaşaçı personajın həqiqətən də bu həyatı yaşadığını hiss edir.

Filmdəki digər obrazlar – biganə məmurlar, aciz valideynlər və cinayətkar qruplar – cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini təmsil edən arxetiplərdir. Onların heç biri filmin sonuna qədər müsbət dəyişiklik nümayiş etdirmir. Rejissor bununla demək istəyir ki, sistem xarabdırsa, fərdin təkbaşına xilas olması qeyri-mümkündür. Obrazların sükutu, dialoqların kasadlığı isə mənəvi boşluğun dil üzərindəki qələbəsidir. "Köpək" filmində sözlər artıq həqiqəti ifadə edə bilmir, həqiqəti yalnız obrazların gözlərindəki ümidsizlik və əllərindəki çirk göstərir.

Sağ qalma instinkti yoxsa insanlıq ləyaqəti?

"Köpək" filminin mərkəzində duran əsas sual "İnsan hansı həddə qədər öz mənliyini qoruya bilər?" sualıdır. Rejissor 1994-cü ilin Azərbaycan insanını bir sınaq qarşısında qoyur. Film boyu biz görürük ki, ac olan insan üçün mənəviyyat artıq bir lüksdür. Bu, çox qəddar və nihillist bir yanaşma olsa da, o dövrün reallıqlarına tam uyğun idi. Tağızadənin ideologiyası burada dövlətin və cəmiyyətin fərd qarşısında məsuliyyətini ön plana çəkir. Əgər bir cəmiyyət öz üzvünü "köpək" halına salırsa, o cəmiyyətin özü də bir qəfəsə çevrilib.

Filmdəki "it" metaforası həm də sadiqlik və asılılıq rəmzidir. İnsanlar bir tərəfdən bir-birlərinə qarşı vəhşiləşir, digər tərəfdən isə onlara bir parça çörək verən güc sahiblərinə qarşı it sadiqliyi nümayiş etdirirlər. Bu paradoks filmin ən təsirli tərəfidir. Rejissor tənqid edir ki, biz azadlığımızı qazanmışıq, lakin mənəviyyatımızı itirdiyimiz üçün bu azadlıq bizi yalnız daha böyük bir səfalətə aparır. Bu ideoloji mesaj filmin qadağan edilməsinin ən əsas fəlsəfi səbəbi idi.

Vizual estetikada realizmin elementləri

"Köpək" filminin vizual dili rejissorun əvvəlki işlərindən köklü şəkildə fərqlənir. Əgər "Arşın mal alan" filmində biz estetik bir zövq, rənglərin ahəngini görürdüksə, burada kadrlar sanki his və tozla örtülüb. Bu, rejissorun bilərəkdən seçdiyi bir üslubdur. O, tamaşaçını bu çirkinliyin içində yaşamağa məcbur edir. Uzun planlar, personajların üzündəki hər bir qırışın, əllərindəki hər bir ləkənin vurğulanması sərt realizmin ən yaxşı ənənələrinə uyğundur.

Kameranın hərəkəti də maraqlıdır; o, sanki gizli bir müşahidəçi kimi personajları izləyir. Bəzən kamera yerə o qədər yaxınlaşır ki, tamaşaçı dünyanı həqiqətən də bir itin perspektivindən görməyə başlayır. Bu vizual həll rejissorun fəlsəfi mesajını tamamlayır: biz artıq göylərə yox, yerə - palçığa baxırıq. Bu, 1994-cü ilin Azərbaycan kinosu üçün inqilabi bir yanaşma idi və bəlkə də tamaşaçıların və rəsmilərin bu qədər qorxmasının səbəbi məhz bu "aşağıdan yuxarı" baxış bucağı idi.

"Sus... Danışmağın nə mənası var? Sözlər qarnımızı doyurmur. İndi yalnız güclülərin dişləri, zəiflərin isə sükutu danışır."

                               Müjgan Əhməd