Postxronik.az fərdi psixologiya ilə bağlı "Təhsil fakültəsi dərgisi"ndə yayımlanan məqalənin tərcüməsini təqdim edir.
Birinci hissə
Bu məqalədə “Fərdi psixologiya” məktəbinin banisi Alfred Adlerin insan təbiəti haqqında müşahidələri, nəzəriyyəsinin təməl anlayışları, psixoloji məsləhət prinsipləri və metodları araşdırılır. Həmçinin nəzəriyyəyə yönələn tənqidi yanaşmalar təhlil edilir.
Tarixçə
Alfred Adler 1870-ci ildə Vyanada
anadan olub. 1895-ci ildə Vyana Universitetində tibb doktoru dərəcəsi alıb.
Psixiatriya sahəsindən əvvəl bir müddət praktik həkim kimi fəaliyyət
göstərib. Psixoanalizlə yaxından maraqlanıb və Ziqmund Freydlə doqquz il birgə
çalışıb. Lakin baxışlarındakı fərqliliklər səbəbindən yolunu ayıraraq “Fərdi
Psixologiya” dərnəyini qurub. Birinci Dünya müharibəsi illərində Avstriya
ordusunda həkim kimi xidmət edib.
1920-ci illərdə Vyanada pedaqoji konsultasiya
mərkəzlərinin açılmasında rəhbər olub. Adler hesab edirdi ki, psixoloqlar uşaqların ruhi inkişafı üçün müəllimlərlə sıx
əməkdaşlıq etməlidir. O həmçinin cinayət törətmiş yeniyetmələrlə bağlı
araşdırmalar aparıb və “peşəyə yönləndirmə büroları”nın yaradılmasında mühüm
rol oynayıb.
Adlerin fərdi psixologiyası humanist
və pedaqoji xarakter daşıyır. bu səbəbdən onun ideyaları valideynlər,
müəllimlər, həkimlər və siyasətçilər üçün əhəmiyyətlidir. 1907-ci ildə nəşr
olunan "Orqan çatışmazlığı və onun psixoloji kompensasiyası" əsərində
fiziki qüsuru olan fərdlərin daxili dünyalarındakı kədəri təhlil edib. Adler qeyd edirdi ki, fərdin əsas məqsədi mənfi duyğuları müsbətə çevirməkdir. O, natamamlıq duyğusunu psixi inkişafın “qamçısı” adlandırırdı.
Adlerə görə, insan öz
zəifliklərindən xilas olmaq üçün başqaları ilə birləşmək və əməkdaşlıq etmək
məcburiyyətindədir. O, sosiallığı anadangəlmə bir xüsusiyyət hesab edərək
nəzəriyyəsini bioloji əsaslarla qurub. Müasir psixologiyaya təsiri o qədər
böyükdür ki, psixiatr Cozef Uaylderin dediyi kimi: "Məsələ insanın
Adlerian olub-olmaması deyil, nə dərəcədə Adlerian olmasıdır".
Alfred Adler 1937-ci ildə Şotlandiyada vəfat edib.
İnsan
təbiəti haqqında fikirləri
Adlerə görə, insan sadəcə öz
mənfəətini güdmür, həm də cəmiyyətə fayda verməyə çalışır. O, şəxsiyyətin
humanist nəzəriyyəsini inkişaf etdirərək bura yardımsevərlik, əməkdaşlıq,
yaradıcılıq və azadlıq kimi anlayışları daxil edib.
Adler insanı öz taleyinin qurbanı deyil, onun yaradıcısı hesab edir. İnsanlar seçim etmək, ətraf mühiti formalaşdırmaq və uğur qazanmaq qabiliyyətinə malik, adaptiv varlıqlardır. Hər bir fərd öz motivasiyası, şəxsiyyət xüsusiyyətləri və dəyərləri ilə unikaldır. Adler yanaşmasında insanın davranışları məqsədyönlüdür və bu məqsədlər psixi həyatın əsas təyinedicisidir.
İnsan ruhu dinamik bir bütövdür. O, mükəmməlliyə can atmasına baxmayaraq, (xüsusilə həyatın ilk illərində başqalarından asılı olduğu üçün) dərin bir yetərsizlik hissi keçirir.
Fərdi
psixologiyanın əsas fərziyyələri
1) İnsan şəxsiyyəti bütövdür və daxili ardıcıllığa malikdir
2) Fərdin özü və ətrafı haqqındakı subyektiv qavrayışı onun davranışlarını müəyyən edir
3) Fərd problemini həll edərək
uğur qazanmağa meyllidir
4) Kifayət qədər ictimai maraq olarsa, hər bir problem həll oluna bilər
Təməl
anlayışlar
Yaradıcı güc: Fərdin öz həyatını və qavrayışlarını formalaşdırmaq üçün
doğuşdan gələn potensialı
Sosial maraq: Fərdin özünü cəmiyyətin ayrılmaz hissəsi kimi hiss etməsi
və empatiya qurması
Natamamlıq duyğusu: İnkişafı stimullaşdıran və həyat boyu insanı müşayiət edən
hiss
Natamamlıq kompleksi: Fərdin özünü digərlərindən qəti şəkildə aşağı görməsi və
buna inanması
Kişilik etirazı: Xüsusi konpensasiya formasıdır. Qadınlığını və cinsi rolunu alçaldan fərd kişi olmaq arzusu duyur.
Kişi özünü digər kişilərlə müqayisə etdikdə yetərsiz hesab edərsə, qəhrəman olmaq istəyə bilər. Kişilik etirazı cinsi deyil, sosial mənşəlidir
Üstünlük səyi: Mənfi vəziyyətdən müsbətə, əskiklikdən mükəmməlliyə doğru
daimi canatma
Yaradıcı mənlik: Fərdə mənalı bir həyat tərzi təmin edən daxili sistem
Orqan çatışmazlığı: Fiziki çatışmazlıqların şəxsiyyətin formalaşmasına təsiri
və buna qarşı inkişaf etdirilən reaksiyalar
Orqanların dili: Psixoloji gərginliyin və ya stresin fiziki simptomlar (zəif
orqanlar) vasitəsilə ifadə olunması
Empatiya: Məsləhətçinin hadisələrə pasiyentin gözü ilə baxa bilmək
bacarığı
Kompensasiya: Fərdin hər hansı çatışmazlığını ört-basdır etmək və ya
balanslaşdırmaq üçün göstərdiyi gərgin səy
Təxəyyül məqsədi: İnsanın davranışlarını yönləndirən, gələcəyə dair subyektiv ideal və məqsədləri