Biz insanlar olduqca dəyişkən varlıqlarıq. Bir an enerjili, həyat eşqi ilə dolu və varlığımızın ali məqsədinə inanmış olduğumuz halda, növbəti an hər şeyin əhəmiyyətsizliyi və heçliyi barədə sarsıdıcı bir duyğuya qapıla bilərik. Fransız mütəfəkkiri Alber Kamyu (1913–1960) bu daxili təzadlardan və ruh halımızdakı bu qəfil dəyişikliklərdən heyrətə gəlmişdi. O, 1942-ci ildə qələmə aldığı "Sizif haqqında mif" əsərində bu məsələni belə ifadə edir:
"Həqiqətən ciddi olan yalnız bir fəlsəfi problem var: intihar. Həyatın yaşamağa dəyər olub-olmadığına qərar vermək fəlsəfənin təməl sualına cavab verməkdir".
Gündəlik həyatın monotonluğu və "niyə?" sualı
Kamyu araşdırmasına gündəlik həyatın sıradanlığını təsvir etməklə başlayır: yuxudan oyanmaq, avtobusa minmək, ofisdə və ya fabrikdə keçən saatlar, yemək, yuxu və bu ritmin həftə içi hər gün eyni ardıcıllıqla təkrarlanması... Bu yol çox vaxt rahatlıqla izlənilir. Lakin günlərin birində insanı heyrət bürüyür, yorğunluqla qarışıq bir "niyə?" sualı doğur və hər şey məhz həmin nöqtədən başlayır.
Kamyu bizim bu vəziyyətimizi qədim yunan mifologiyasının qəhrəmanı Siziflə müqayisə edir. Tanrıları qəzəbləndirdiyi üçün Sizif ağır bir daşı dağın zirvəsinə yuvarlamağa məhkum edilmişdi. Lakin hər dəfə zirvəyə çatanda daş yenidən aşağı yuvarlanır və o bu əziyyətli prosesə sonsuza qədər yenidən başlamalı olur. Kamyunun fikrincə, müasir dövrün işçisi də hər gün eyni tapşırıqları yerinə yetirir və onun taleyi Sizifin aqibətindən daha az "absurd" deyil.
Absurd: insanın istəyi və dünyanın sükutu
Kamyuya görə, varlığımızın absurdluğu təkcə gündəlik işlərin təkrarlanmasında deyil, daha dərin bir uyğunsuzluqdadır. İnsan fitrətən kainatda ali bir məna, mütləq bir nizam axtarır. Lakin qarşısında dayanan dünya bu suallara qarşı "məntiqsiz bir sükut" nümayiş etdirir.
Dünyanın reaksiyası: karlaşdırıcı bir sükut və irrasionallıq.
Absurdluq məhz bu iki tərəfin – insanın mütləqiyyət ehtirası ilə dünyanın dərkolunmazlığı arasındakı toqquşmasından doğur. Əgər biz hər hansı bir doktrinanı kor-koranə qəbul edib onun "mütləq həqiqət" olduğuna özümüzü inandırsaq, Kamyuya görə, bu, "metafizik intihar"dır. Çünki bu zaman biz qeyri-müəyyənliyin gətirdiyi rahatsızlığa dözməyib, özümüzü doğmaların təsəllisinə təslim edirik.
Metafizik üsyan: aldanmadan yaşamaq
Kamyu üçün absurdun dərki yolun sonu deyil, yalnız başlanğıcıdır. O, çıxış yolunu təslimiyyətdə və ya ümidsizlikdə deyil, metafizik üsyanda görür. Bu üsyan, absurd taleyi inkar etmədən, onunla birgə və ona rəğmən yaşamaq deməkdir.
"Heç bir tale yoxdur ki, ona nifrətlə (istehza ilə) qalib gəlmək mümkün olmasın".
Sizif daş aşağı yuvarlandıqdan sonra geri qayıdarkən öz bədbəxtliyini tam dərk edir. Lakin Kamyu onu məhz bu anda bir qəhrəmana çevirir. Sizif dağın ətəyinə enərkən taleyinin ona aid olduğunu bilir: o bu mənasız cəzanı davam etdirərək tanrılara meydan oxuyur.
Nəticə: mübarizənin özü yetərlidir
Biz də həyatımızda qurduğumuz məna sistemlərinin dəfələrlə dağıldığını görə bilərik. Lakin Kamyu vurğulayır ki, mütləq bir məna olmasa belə, insanın başını dik tutub mübarizəyə davam etməsi ona həqiqi bir azadlıq və sevinc bəxş edir.
Kamyunun əsərini bitirdiyi o məşhur cümlə hər şeyi izah edir:
"Zirvələrə doğru mübarizənin özü insanın qəlbini doldurmağa kifayətdir. Sizifi xoşbəxt təsəvvür etmək lazımdır".