Frans Kafka 20-ci əsr dünya ədəbiyyatının ən mürəkkəb və nüfuzlu simalarından biri hesab olunur. Onun yaradıcılığı modern insanın daxili aləmindəki təlatümləri, yadlaşmanı və labirintvari bürokratik sistemlərin gətirdiyi çarəsizliyi təsvir edən özünəməxsus bir kainatdır. "Kafkaesk" termini ilə xarakterizə olunan bu dünya oxucunu həm qorxunc bir qeyri-müəyyənliklə, həm də sarsıdıcı bir realizmlə qarşı-qarşıya qoyur.
Köklər və daxili sarsıntılar: Erkən illər
Frans Kafka 3 iyul 1883-cü ildə Praqada, yəhudi mənşəli alman dilli ailədə dünyaya göz açıb. Atası Hermann Kafka öz zəhməti ilə yüksəlmiş, sərt və avtoritar bir iş adamı idi. Fransın həyatı boyu çəkdiyi daxili əzabların və özünə inamsızlığın təməlində məhz atasının bu dominant təbiəti dayanırdı. 1919-cu ildə yazdığı, lakin heç vaxt ünvanına çatmayan "Atama məktub" əsəri, bu gərgin münasibətin ən bariz ədəbi sübutudur.
Kafka ailənin ən böyük övladı idi; onun iki kiçik qardaşı uşaq yaşlarında vəfat etmiş, üç bacısı isə illər sonra İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Holokost qurbanı olublar. Bu kədərli ailə mühiti və uşaqlıqdakı yalnızlıq hissi onun gələcək əsərlərinin emosional bünövrəsini təşkil edib.
Təhsil və peşəkar fəaliyyət
Hüquq təhsili alan Kafka 1906-cı ildə doktorluq dərəcəsinə yiyələnib. Təhsil illərində onun həyatının ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri Maks Brod ilə tanışlığı olub. Brod təkcə onun yaxın dostu deyil, həm də ölümündən sonra onun dünya şöhrətli yazıçıya çevrilməsini təmin edən xilaskarı idi.
Məzuniyyətdən sonra Kafka sığorta şirkətində fəaliyyətə başlayıb. Hər nə qədər "çörək işi" kimi baxdığı bu peşəni sevməsə də, sığorta müfəttişi kimi qazandığı təcrübələr ona dövlət mexanizminin soyuqluğunu və fərdin bu sistem qarşısındakı acizliyini dərindən müşahidə etmək şansı verib. Bu müşahidələr sonradan "Məhkəmə" və "Qəsr" kimi romanların əsas mövzusuna çevrilib.
Yaradıcılığın zirvəsi və mürəkkəb münasibətlər
Kafkanın yaradıcılığı onun şəxsi həyatındakı emosional dalğalanmalarla sıx bağlı idi. Felitsa Bauer ilə olan uzunmüddətli və ağrılı nişanlılıq dövrü, Milena Yesenska ilə məktublarda yaşayan eşqi və ömrünün son illərində ona dayaq olan Dora Diamant ilə münasibətləri onun həm ilham mənbəyi, həm də iztirablarının səbəbi idi.
1915-ci ildə işıq üzü görən "Çevrilmə" (Die Verwandlung) hekayəsi dünya ədəbiyyatında sarsıdıcı bir effekt yaradıb. Bir səhər oyananda özünü nəhəng bir böcəyə çevrilmiş görən Qreqor Zamzanın hekayəsi, əslində fərdin ailə və cəmiyyət daxilindəki dəyərini itirməsinin ən güclü metaforası idi.
Vəsiyyət və əbədiyyət
Frans Kafka 3 iyun 1924-cü ildə vərəm xəstəliyindən vəfat edərkən, dostu Maks Broda bütün əlyazmalarını, gündəliklərini və yarımçıq qalmış romanlarını yandırmağı tapşırmışdı. Lakin Brod dostunun ədəbi dühasına olan inamı sayəsində bu vəsiyyətə xilaf çıxaraq əsərləri nəşr etdirib. Əgər Brod bu addımı atmasaydı, dünya ədəbiyyatı "Məhkəmə", "Qəsr" və "Amerika" kimi şah əsərlərdən məhrum qalacaqdı.
Kafkaesk: Bir əsrin portreti
Bu gün Frans Kafka sadəcə bir yazıçı deyil, həm də bir düşüncə tərzinin simvoludur. Onun təsvir etdiyi "Kafkaesk" dünyası — çıxış yolu olmayan dəhlizlər, səbəbsiz ittihamlar və mənasız bürokratiya, əslində modern insanın hər gün qarşılaşdığı gizli qorxuların təzahürüdür. O öz dövrünü aşaraq gələcəyin sarsıntılarını duyan və bunu kağıza köçürən bir dahi kimi ədəbiyyat tarixindəki sarsılmaz yerini qorumaqdadır.