Türkiyənin yaxın tarixində Ahmet Kaya sadəcə bir musiqiçi deyil, həm də dövlət, cəmiyyət və fərd arasındakı gərgin münasibətlərin, etnik kimlik axtarışının və 1980-ci illərin hərbi çevrilişindən sonra yaranmış "sükut mədəniyyəti"nə qarşı üsyanın ən parlaq simvollarından biri hesab olunur.
Onun yaradıcılığı və şəxsi taleyi, Türkiyənin demokratikləşmə prosesində qarşılaşdığı maneələrin, hüquqi sistemin ideoloji buxovlarının və sənətin siyasi repressiyalar qarşısındakı duruşunun mükəmməl bir inikasıdır. Bu tədqiqat hesabatı, Ahmet Kayanın həyatını, musiqi fəlsəfəsini, məruz qaldığı hüquqi təqibləri və Parisdəki sürgün illərini xarici akademik mənbələr, beynəlxalq insan haqları hesabatları və ailə arxivlərinin təqdim etdiyi az məlum olan faktlar işığında analiz edir.
Musiqi Memarlığı
Ahmet Kayanın musiqi üslubu, Türkiyənin sosiokültürəl mühitində bir "anomaliya" və ya daha dəqiq desək, "yaradıcı partlayış" kimi qiymətləndirilir. Akademik tədqiqatlar göstərir ki, Kaya musiqisi sadəcə bir janr deyil, bir neçə fərqli musiqi və siyasi ənənənin kəsişməsində yerləşən "üçüncü məkan" konsepsiyasının təzahürüdür. Postmüstəmləkəçi nəzəriyyəçi Homi Bhabhanın irəli sürdüyü bu konsepsiya, Kayanın musiqisində türk və kürd xalq melodiyalarının, arabesk kədərinin, pop ritmlərinin və rok musiqisinin etirazçı ruhunun necə vəhdət təşkil etdiyini izah edir. 1980-ci illərin hərbi çevrilişindən sonra Türkiyədə sənətin və xüsusilə müxalif musiqinin boğulduğu bir dövrdə, Kayanın bu hibrid üslubu cəmiyyətin fərqli təbəqələri üçün ortaq bir sığınacaq rolunu oynamışdır.
Onun musiqi karyerasının başlanğıcı, resursların məhdud, lakin cəsarətin sonsuz olduğu bir dövrə təsadüf edir. İlk albomları ilə o, solçu protest musiqi ənənəsini yeni bir müstəviyə daşımışdır. Ənənəvi sol mədəniyyətdə "aşağı janr" kimi qəbul edilən və elitist dairələr tərəfindən tənqid olunan arabesk elementlərini klassik türk musiqisi və müasir rok formaları ilə birləşdirən Kaya, bu yolla geniş kütlələrin səsinə çevrilmişdir. Onun musiqisi sadəcə siyasi mesajlar vermirdi, həm də sosiokültürəl transformasiyanın bir parçası olaraq "sosial inklüzivlik" yaradırdı. O, "bir tərəfimiz yarpaq tökür, bir tərəfimiz bahar bağçası" deyərək, cəmiyyətdəki ziddiyyətləri ən sadə və təsirli şəkildə ifadə edirdi. Onun səsindəki həqiqət yükü, onu sadəcə bir ifaçıdan sosiopolitik bir ikona çevirmişdir.
1999-cu il: Bir Gecədə Dəyişən Tale və Media Linçi
Ahmet Kayanın həyatının ən kritik dönüş nöqtəsi 10 fevral 1999-cu ildə Magazin Jurnalistləri Dərnəyinin mükafatlandırma mərasimində baş vermişdir. Həmin gecə sənətkar "İlin Musiqiçisi" mükafatını almaq üçün səhnəyə çıxdıqda, Türkiyənin yaxın tarixində ən böyük sosiomədəni qırılmalardan birinə səbəb olan bir bəyanat verdi: "Mən kürdəm və növbəti albomumda kürd dilində bir mahnı oxuyacağam". Bu bəyanat həmin dövrün Türkiyəsində qeyri-rəsmi qadağalar və kəskin dövlət ideologiyası şəraitində "vətənə xəyanət" kimi qəbul edildi.
Xarici arxivlərin və hadisə şahidlərinin qeydlərinə görə, Kayanın bu çıxışından sonra salonda olan bir çox məşhur simalar, xüsusilə müğənni Serdar Ortaçın rəhbərliyi ilə sənətkara qarşı kütləvi hücum başlatmışlar. Sənətkara tərəf çəngəl-bıçaqlar atılmış, o, ağır təhqirlərə və fiziki təzyiqə məruz qalmışdır. Bu hadisə beynəlxalq hesabatlarda "ekranda linç cəhdi" kimi qiymətləndirilir və Türkiyə mediasının o dövrdəki etnik dözümsüzlüyünün simvolu sayılır.
MGD gecəsindən dərhal sonra başlayan media kampaniyası Kayanı hədəfə qoydu. Əsas qəzet və televiziya kanalları onu separatçı və terror tərəfdarı kimi təqdim etməyə başladı. Bu təzyiqlər sadəcə mətbuatla məhdudlaşmırdı; hüquq sistemi də sürətlə hərəkətə keçərək sənətkara qarşı bir neçə maddə ilə cinayət işi başlatdı.
Hüquqi Labirint: 1990-cı illər Türkiyəsində Repressiya Mexanizmləri
Ahmet Kayanın məruz qaldığı hüquqi təqibləri anlamaq üçün 1990-cı illərin Türkiyəsində mövcud olan hüquqi paradıqmanı analiz etmək lazımdır. “Human Rights Watch” və “Amnesty International” hesabatları göstərir ki, həmin dövrdə Türkiyənin hüquq sistemi fərdi hüquqlardan daha çox "dövlət maraqlarını" qorumağa köklənmişdi. Xüsusilə Dövlət Təhlükəsizlik Məhkəmələri ifadə azadlığını boğmaq üçün bir alət kimi istifadə olunurdu.
Kayanın işində tətbiq edilən hüquqi maddələr həmin dövrün repressiv xarakterini nümayiş etdirir:
312-ci Cəza Məcəlləsi: Xalqı kin və düşmənçiliyə sövq etmək ittihamı. Bu maddə tez-tez kürd məsələsindən danışan ziyalılara qarşı istifadə edilirdi.
Anti-Terror Qanununun 8-ci maddəsi: Separatizm təbliğatı aparmaq ittihamı. Kaya 1993-cü ildə Berlində verdiyi bir konsertdəki çıxışına görə məhz bu maddə ilə qiyabi olaraq 3 il 9 ay həbs cəzasına məhkum edildi.
159-cu Cəza Məcəlləsi: Dövlət qurumlarını, ordunu və ya parlamenti təhqir etmək.
Bu qanunlar elə bir mühit yaradırdı ki, sənətkarın sadəcə öz ana dilində mahnı oxumaq istəyi "dövlətin bölünməz bütövlüyünə təhdid" kimi qələmə verilə bilirdi. HRW hesabatlarında qeyd olunur ki, 1999-2000-ci illərdə Türkiyə hökuməti həm kürd millətçiliyini, həm də radikal İslamı dövlət üçün ekzistensial təhdid hesab edərək ifadə azadlığını kəskin şəkildə məhdudlaşdırırdı.
Bu hüquqi təzyiqlər Ahmet Kaya üçün Türkiyədə qalmağı qeyri-mümkün etdi. 1999-cu ilin iyun ayında o, həbs olunmaq və sənətinin tamamilə qadağan edilməsi təhlükəsi qarşısında Fransaya mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı.
Sürgün Həyatı: Parisin Soyuq Küçələri və Mənəvi Çöküş
Ahmet Kayanın Parisdəki sürgün illəri onun həm şəxsi həyatında, həm də sənətində dərin izlər buraxdı. Qızı Melis Kayanın xatirələrinə görə, sürgün onun üçün "həyatın bir gecədə sıfırlanması" mənasına gəlirdi. Türkiyədə milyonların heyran olduğu, albomları satış rekordları qıran bir ulduz Parisdə tanınmayan, dili və mədəniyyəti fərqli olan bir mühacirə çevrilmişdi.
Melis Kaya atasının sürgündəki daxili dünyasını belə təsvir edir: "Atam sadəcə doğulduğu torpaqlardan ilham alaraq yarada bilirdi. Sürgün onun emosional dünyasını qurutdu". Kaya Parisdə yaşadığı müddətdə özünü "hər mənada məhrumiyyət içində" hiss edirdi. O, Türkiyədəki pərəstişkarlarına qarşı qəzəbli deyildi, lakin ona qarşı yönəlmiş nifrət kampaniyasından və dövlətin onu öz ölkəsindən didərgin salmasından dolayı dərin bir qəlb qırıqlığı yaşayırdı.
Buna baxmayaraq, Kaya Parisdə də sənətini və həyat eşqini tamamilə itirməmişdi. Melis Qayanın qeydlərindən məlum olur ki, o, şəxsi həyatında olduqca mülayim, yumoristik və liberal bir ata idi. Onun maraqlı hobbilləri var idi:
Ağac Oyması: Emalatxanasında taxtadan müxtəlif fiqurlar və oymalar hazırlayırdı.
Kompüter Oyunları: Texnologiyaya marağı böyük idi və vaxtının bir hissəsini kompüter oyunları oynayaraq keçirirdi.
Heyvan Sevgisi: Parisdəki evində itlər, quşlar və balıqlar bəsləyirdi.
Paris Kürd İnstitutu və Diasporadakı Siyasi Mövqe
Sürgün illərində Ahmet Kaya Paris Kürd İnstitutu ilə sıx əməkdaşlıq edirdi və bu qurumun fəxri üzvü idi. İnstitut onun Avropadakı fəaliyyətlərini koordinasiya etmək və səsini dünyaya çatdırmaq üçün mühüm platforma rolunu oynayırdı. Kaya Avropanın müxtəlif şəhərlərində (məsələn, 2000-ci ildə Rotterdamda Newroz şənliyində) konsertlər verərək, kürd xalqının hüquqlarını müdafiə etməyə davam edirdi.
Lakin bu fəaliyyətlər Türkiyə rəsmiləri tərəfindən "terror təşkilatına yardım" kimi qiymətləndirilməyə davam edirdi. Məsələn, 2000-ci ilin martında Türkiyə məhkəməsi onun 1993-cü il Berlin konsertindəki çıxışını əsas gətirərək onu qiyabi olaraq həbs cəzasına məhkum etdi. Bu hüquqi təzyiqlər onun Türkiyəyə qayıtma ümidlərini tamamilə sarsıdırdı. Kaya öz mahnılarında tez-tez "ölüm sürgündə gələrsə, mən vətənimi necə görərəm?" sualını verirdi.
Ölüm və Père Lachaise
Ahmet Kaya 16 noyabr 2000-ci ildə, cəmi 43 yaşında Parisdə ürək tutmasından vəfat etdi. Onun qəfil ölümü həm Türkiyədə, həm də Avropadakı tərəfdarları arasında böyük hüzn yaratdı. Dəfn mərasimi Paris Kürd İnstitutundan başladı və minlərlə insanın iştirakı ilə Parisin ən məşhur məzarlığı olan Père Lachaise-ə qədər davam etdi.
Onun dəfni simvolik əhəmiyyət daşıyırdı. Kaya digər bir sürgün sənətkarı, məşhur rejissor Yılmaz Güneyin məzarından cəmi bir neçə metr aralıda dəfn edildi. Bu iki sənətkarın eyni qəbiristanlıqda uyuması, Türkiyənin yaxın keçmişindəki sənət və siyasət qarşıdurmasının ən bariz abidəsi hesab olunur. Kayanın ailəsi sənətkarın nəşini Türkiyəyə qaytarmamaq qərarına gəldi. Gülten Kaya bildirmişdi ki, "Ahmet Türkiyə həqiqi bir demokratiya olana qədər Parisdə qalacaq".
Père Lachaise-dəki məzar bu gün də Türkiyədən və dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn minlərlə ziyarətçinin diqqət mərkəzindədir. Məzarın üzərindəki lövhə və bürünc işləmələr sənətkarın sürgün taleyini və sarsılmaz ruhunu xatırladır.
Müjgan Əhməd