Fridrix Nitsşe fəlsəfə tarixində çox vaxt hər şeyi alt-üst edən bir provokator kimi tanınır. O, axirətə inamı, mütləq mənəviyyatı, şəfqət kimi fəzilətləri və həyatın ali bir məqsədi olduğu ideyasını amansızcasına tənqid edir. Lakin Nitsşenin bu dəyərləri rədd etməsinin səbəbi sadəcə onların "yalan" olması deyil, bu inancların insan psixologiyası üçün yaratdığı "aydın və real təhlükədir". Onun fikrincə, bu inancların kökündə nihilizm dayanır.
Nihilizm nədir? Məşhur anlayış və Nitsşenin baxışı
Bu gün nihilizm dedikdə adətən həyatın heç bir mənası olmadığını düşünən və ya mənəvi dəyərləri rədd edən (məsələn, "Böyük Lebovski" filmindəki personajlar kimi) intellektual mövqelər başa düşülür. Lakin Nitsşe üçün nihilizm sadəcə intellektual bir "heçliyə inanmaq" məsələsi deyil.
Nitsşeyə görə, bir inanc o zaman nihilistik olur ki, o, fərdin həyatın özündən imtina etməsinə və onu inkar etməsinə səbəb olsun. Məsələn, bir insan həyatın ali bir məqsədi olmadığına inana bilər və eyni zamanda həyatdan zövq alıb onu dəyərli hesab edə bilər (Nitsşenin özü buna misaldır). Problem o zaman başlayır ki, insan "əgər ali məqsəd yoxdursa, həyat yaşamağa dəyməz" qənaətinə gəlir. Həyatın inkarı məhz bu nöqtədə başlayır.
Gizli nihilizm: "Mənalı" inancın təhlükəsi
Nitsşenin ən sarsıdıcı təsbitlərindən biri odur ki, həyata məna verdiyini düşündüyümüz inanclar (məsələn, dini və ya metafizik məqsədlər) əslində gizli nihilizm ola bilər.
Əgər siz həyatın yaşamağa dəyər olması üçün mütləq bir "ali məqsəd" (məsələn, Tanrının planı) tapmalı olduğunuzu düşünürsünüzsə, bu o deməkdir ki, siz həyatın adi (məqsədsiz, xaotik və çətin) halını dəyərsiz hesab edirsiniz. Nitsşenin fikrincə, mövcud olmayan bir dünyaya (axirətə və ya ideal dünyaya) bel bağlamaq faktiki olaraq bu dünyanı inkar etməkdir.
Nihilizm psixoloji bir müdafiə mexanizmi kimi
Nitsşe nihilizmi həm də bir psixoloji simptom kimi görür. Həyatdan bezmiş, "yorğun" və dünyada inkişaf edə bilməyən fərdlər öz yorğunluqlarını ört-basdır etmək üçün həyatın dəyərsiz olduğu barədə hökmlər çıxarırlar. Buna görə də nihilistik inanclar əslində bir "öhdəsindən gəlmə strategiyası" (coping mechanism) rolunu oynayır.
İnsan bu dünyada mübarizə aparmaqdan yorulduqda "həyat mənasızdır" deyərək öz passivliyini qanuniləşdirir. Bu, psixoloji bir növ "sağ qalma" strategiyası olsa da, inkişafın (flourishing) qarşısını alır. Nitsşe bunu "intiharçı nihilizm" adlandırır, yəni fiziki olmasa da, ruhən həyatdan qopma halı hesab edir
Duyğusal süqut və motivasiya itkisi
Nihilizm intellektual bir sferadan psixoloji sferaya keçdikdə "ölümcül" olur. İnandığı ali dəyərləri itirən insan ümidsizlik, apatiya (hissizləşmə) və motivasiya itkisi ilə üzləşir. Nitsşenin dediyi kimi, insanın "fizioloji yaşama qabiliyyəti" azalır. İnsan artıq hədəf seçə bilmir, iradəsi zəifləyir və dünyada effektiv hərəkət etmək bacarığını itirir.
Psixoloji sağlamlıq meyarı
Nitsşe üçün nihilizmin əsl problemi hansısa radikal fikirlərə sahib olmaq deyil. Əsl problem bu fikirlərin insan ruhunda yaratdığı dağıdıcı dinamikadır. Əgər bir inanc insanı həyatdan qoparırsa, onu hərəkətsizləşdirirsə və öz potansialını reallaşdırmağa mane olursa, o inanc təhlükəlidir.
Nitsşenin çağırışı aydındır: Nihilizm sadəcə fəlsəfi bir mübahisə deyil, insanın öz həyatını davam etdirib-etdirə bilməməsi ilə bağlı olan psixoloji bir mübarizədir. Həyatı, bütün mürəkkəbliyi və "məqsədsizliyi" ilə qəbul edib inkişaf etmək əsl psixoloji sağlamlığın yeganə yoludur.