“Qətl günü” romanı Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm cərəyanının bariz nümunələrindən biridir. Yusif Səmədoğlunun yaradıcılığında xüsusi yeri olan bu roman 1987-ci ildə çap olunub. Burada 3 fərqli dövrün əlaqələndirilməsi, şah, vəzir və mifik obrazlarının yaradılması Y.Səmədoğlu yaradıcılığına məxsus üslublardan biridir. Bəlkə buna görədir ki, əsər ədəbiyyatşünaslar tərəfindən yüksək qiymətləndirilir.

Azərbaycan romançılığında yenilik kimi əsərdə xalqın milli-mənəvi, iqtisadi həyatını özündə birləşdirən yaddaş qatlarına müraciət olunub. SSRİ-də xalqların tarixinə, milli-mənəvi dəyərlərinə məhdud mövqedən yanaşılıb. Amma “Qətl günü”nün ərsəyə gəldiyi vaxtda artıq Sovet hakimiyyəti zəifləyirdi. Buna görə əsərdə tarixi hadisələr müasir nöqteyi-nəzərdən qiymətləndirilib, müxtəlif tarixi dövrlər bir-biri ilə assosiativ şəkildə əlaqələndirilib.

Əsərdə tarixin üç müxtəlif dövrünün həqiqətləri və bu dövrlərdəki insan taleləri əks olunub. Zaman dəyişir, bəşəriyyət tərəqqiyə doğru irəliləyir, ancaq insandakı əzəli-əbədi xasiyyətlərin bir çoxu dəyişilməz qalır. Bu üç dövrdə də dəyişməyən şər daşıyıcılarının olmasıdır. Hökmdar, Salahov, Səməndərov, Kərimli və b. obrazlar əməlləri ilə insanlara böyük zərər verir. Belə şər qüvvələr həmişə xalqın inkişafına xələl gətirir. Qacar işğalı, repressiya və müəllifin yaşadığı dövrlər məntiqi əlaqələrlə bağlanaraq böyük ustalıqla təsvir edilib. Yazıçı burada xalqın gözünü açıb, tarixi həqiqətləri göstərmək üçün keçmişə müraciət edərək müasir dövrün problemlərinin, ictimai bəlaların kökünü, səbəbini axtarmağa çalışıb. Əsər müəllifin tarixi yaddaşa bağlılığını və tarixi yaddaşa verdiyi əhəmiyyəti göstərir.

Ədəbiyyatşünaslar romanın Mixail Bulqakovun “Master və Marqarita” əsərinə bənzədiyini düşünürlər. Qeyd edək ki, əsərlərin yazılma texnikası oxşardır. Mətn içində mətn, zaman paralelliyi vardır. Hər ikisində müxtəlif vaxtlarda baş verən hadisələr bir-biri ilə əlaqələndirilir və ümumi fikrin çatdırılmasına təkan verir. “Master və Marqarita”da fırtına, “Qətl günü”ndə də külək yer alır.

“Qətl günü” əsərində Sədi Əfəndinin romanla eyniadlı gündəliyi “Master və Margarita”da Masterin yazdığı kitabla oxşarlıq təşkil edir. Gündəliklə bizi Sədi Əfəndinin qızı Səlimə xanım vasitəsilə əsərdə gündəliyin olduğunu görürük. Sədi Əfəndi isə haqsızlıq qurbanı olan bir ziyalıdır. Xəstə Səlimə xanımın gətirdiyi gündəlik vasitəsilə Sədi Əfəndinin keçdiyi əziyyətli həyatı haqqında məlumat əldə edir. “Master və Marqarita” əsərində Master sevgilisi Margarita ilə birlikdə Ponti Pilat haqqında dini motivli roman yazır, ancaq əsərin nəşrinə icazə verilmir. Master isə haqsız yerə təqiblərə məruz qalır və əsəri yandırır. Bundan sonra psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirilir. Göründüyü kimi, “Master və Marqarita”nın bu roman üzərində təsiri böyükdür. Lakin oxşarlıqlara yanaşı fərqliliklər də mövcuddur.

“Qətl günü”nün Zərdüştilik dininin kitabı olan “Avesta” ilə bağlılığı vardır. “Avesta”da pis əməllər tənqid olunur: “Pis əməllərin, aldanmış və zavala uğramışların hamısının naləsi yüksələcəkdir. Hamıdan yüksəkdə olan kimsə çox tezliklə onlara ölüm zəncirləri ilə cəza verəcəkdir” (Yəsna, 53-cü Hat, “Vəhiştəiştəqat”). “Qətl günü” romanını oxuduqda da bu fikirlərlə səsləşən nümunələrə rast gəlmək olar. Belə ki, hökmdar qoşun yığıb müharibəyə başladığı zaman Baba Kahadan bərk külək əsir və baş münəccim bunun tanrının onlara qəzəblənməsi ilə bağlı olduğunu deyir, amma hökmdar başa düşmür, bunu şeytan əməli adlandırır,  tanrının qəzəbi ilə heç bir əlaqəsinin olmadığını bildirir.

Hər ikisində axirət günü məsələsinə toxunulur: “Son hesab günündə qabaqcadan xəbər verildiyi kimi, yalanpərəstlər, divlər və günahkar adamlar doğru tərəfdarları vasitəsilə məğlubiyyətə uğrayacaqlar” (Yəsna, 48-ci hat “İşpentəməydqat”). “Qətl günü” əsərində də son gün hamı Baba Kahaya gedir. Burada pis əməl sahiblərinin cəzalandırılacaqlarına işarə olunur. “Qətl günü”ndə bu əməllər göstərilir və külək vasitəsilə pis əməlləri törədən insanlara xəbərdarlıq edilir.

“Avesta”da yalançıların əməllərinin düzgün olmaması göstərilir: “Beləliklə, yalanpərəstin əsil mahiyyəti özü üçün düzgün yolun düzgün mükafatını aydın şəkildə puça çıxardı. Əməllər Sirat körpüsü üstündə göründükdə onun ruhu qorxuya dalacaqdır. Çünki o öz dili və əməli ilə düzgün yoldan dönmüşdür” (Yəsna, 51-ci Hat, Vohuxşətraqat). Əsərdə hökmdarın pis əməllərinin olmasının zərərli olduğu göstərilir. Hökmdarın pis əməlləri, günahsız insanlara qarşı etdikləri, şairin ölüm fərmanını verməsi göstərilir.

“Qətl günü” ilk baxışda məhəlli, milli xarakter daşımış kimi görünsə də, sonradan bəşəri miqyasa doğru genişlənən, tarixə, insana, yaddaşa, əmələ, günaha yeni münasibət təyin edən bir əsər olduğu ortaya çıxır. Bu əsərdə yaddaş insanı rahat buraxmır, ömrünün ayrı-ayrı vaxtlarında insanın yaxasından asılır, indini və gələcəyi təyin edir. Kirlikir obrazı isə sanki insanların yaddaşını bərpa edir, unutduqları dəhşətləri, bəd əməlləri onların yuxusuna girərək xatırladır. O insanı mənəvi yaddaşsızlıqdan xilas etməyə çalışan bir obrazdır. Kirlikirin bir gözünü yumub qarnını qaşıması pis hadisələrə göz yumulmasını kinayəli göstərir. Kirlikir xəstənin yuxusuna girir və Səməndərovun insanları zəhərləyərək pul qazandığını deyir. Xəstə isə bunu eşidənə qədər Səməndərovu fağır və hörmətli adamlardan hesab edirmiş. Kirlikirin yuxulara girməkdə məqsədi də insanları həqiqətlərdən agah etmək idi.

Həmçinin “Qətl günü” əsərində tükü tökülmüş canavar obrazı da vardır ki, o, Türk mifologiyasının Bozqurdunu əvəz edir. Yazıçı Y. Səmədoğlu bununla insanların öz əqidə və əcdadlarından uzaqlaşmasına, onların yadlaşmasına nişan verir. Göründüyü kimi “Qətl günü” əsəri özünəməxsus təbiiliyi ilə seçilən və Azərbaycan ədəbiyyatında ön planda olan, güclü süjet xətti ilə yaradılmış bir əsərdir.

Həvva