Müasir Şərq musiqisinin ən mübahisəli, lakin bir o qədər də təsirli simalarından biri olan Mohsen Namcu, yalnız bir ifaçı deyil, həm də fars mədəniyyətinin minillik ənənələrini Qərbin modern çalarları ilə toqquşduran bir inqilabçıdır. Nyu-York Tayms tərəfindən "İranın Bob Dilanı" kimi xarakterizə edilən Namcu, sənətini tabuları sındırmaq, "yatmış" ənənələri oyatmaq və sürgün həyatının gətirdiyi melanxoliyanı intellektual bir səsə çevirmək üzərində qurub. 

Onun yaradıcılığı         klassik fars poeziyasının dərinliyini blüz və rok musiqisinin üsyankarlığı ilə elə  bir formada  birləşdirir ki, nəticədə ortaya çıxan "patchwork" (yamaq) üslubu həm sosioloji, həm də musiqişünaslıq baxımından xüsusi araşdırma tələb edir.  

Xorasanın ruhundan Tehranın yeraltı səhnəsinə

Mohsen Namcu 4 mart 1976-cı ildə İranın şimal-şərqində, fars poeziyası və musiqisinin mühüm mərkəzlərindən biri hesab olunan Xorasan əyalətinin Torbat-e Cam şəhərində anadan olub. Xorasanın zəngin mədəni irsi, xüsusilə dotar ifaçılığı sənətçinin ilk estetik yaddaşını formalaşdırıb. Atasının ölümündən sonra 12 yaşında klassik fars musiqi təliminə (avaz) başlayan Namcu, Nassrolah Nasseh-Pour kimi nüfuzlu ustadların rəhbərliyi altında ciddi musiqi dərsləri keçmişdir. O, 1993-cü ildə Məşhəddə Cəbbariyan Liseyində riyaziyyat üzrə diplom alsa da, daxili yaradıcılıq impulsu onu sənətə yönəldib. Maraqlıdır ki, o, 35 min ərizəçi arasında milli universitet imtahanında 16-cı yeri tutaraq böyük intellektual potensial nümayiş etdirmişdir.  

1994-cü ildə Tehran İncəsənət Universitetinin Dramaturgiya fakültəsinə daxil olması onun ifaçılıq üslubuna dramatik elementlər qatmışdır. Bir il sonra Tehran Universitetinin musiqi proqramına qəbul olunan Namcu, burada Alireza Mashayekhi və Azin Movahed kimi peşəkarlardan dərs almışdır. Lakin sənətçinin ənənəvi təlimlə münasibətləri heç də hamar olmamışdır. O, dərslərdə artıq mənimsədiyi elementlərin illərlə təkrar olunmasına qarşı çıxaraq 1997-ci ildə universiteti tərk etmişdir. Namcu daha sonra qeyd edirdi ki, fakültə heyəti ilə münaqişəsinin əsas səbəbi onların klassik musiqini dəyişməz, statik bir forma kimi qəbul etmələri idi.

"Yatmış adamı təpikləyib oyatmaq": Namcunun musiqi fəlsəfəsi

Namcunun yaradıcılığı İran cəmiyyətindəki dərin ziddiyyətlərin musiqidəki əksidir. O, özünü "8-ci əsr təfəkkürü" ilə idarə olunan bir ölkənin övladı kimi təqdim edir və qeyd edir ki, bu dövlət köhnə düşüncələrlə müasir güc alətlərini birləşdirir. Sənətçinin məqsədi klassik fars musiqisini "yatmış adam" kimi qəbul edərək onu ehtiyatla deyil, kəskin şəkildə - "təpikləyərək" oyatmaqdır. Bu yanaşma onu həm ənənəvi musiqiçilərin tənqid obyektinə, həm də gənclərin kumirinə çevirmişdir.  

Texniki baxımdan Namcu bir neçə inqilabi yenilik gətirmişdir:

Tahrir texnikasının genişləndirilməsi: Ənənəvi "h" səsi ilə edilən vibrasiyaları o, əlifbanın digər hərfləri ilə əvəz edərək "linqvistik poeziya" yaratmışdır. 

Skalaların sintezi: Namcu İranın "Dashti" muğamı ilə Qərbin blüz (blues) ritmlərini birləşdirərək bu iki dünyanı harmonik bir bütövlükdə cəmləmişdir.

İfa tərzi: O, səhnədə həm lirik bir şair, həm də qışqıran bir rok ulduzu kimi çıxış edir. Bu keçidlər İran cəmiyyətinin daxili parçalanmasını və məyusluğunu simvolizə edir. 

2009-cu il hökmü və Quran qalmaqalı

Namcunun karyerasında ən böyük dönüm nöqtəsi 2009-cu ildə qiyabi olaraq 5 illik həbs cəzasına məhkum edilməsi oldu. İttihama səbəb sənətçinin 2005-ci ildə şəxsi bir qeyd kimi hazırladığı, lakin sonradan internetə sızdırılan "Shams" mahnısı idi. Bu mahnıda Quran ayələrinin musiqi müşayiəti ilə oxunması İranın dini dairələrində "müqəddəslərin təhqiri" kimi qiymətləndirildi. Namcu xalqdan və din xadimlərindən rəsmi şəkildə üzr istəsə də, bu, məhkəmənin qərarını dəyişmədi. Sənətçi artıq Vyanada yaşadığı üçün bu hökm onun mühacirət həyatının rəsmiləşməsi mənasına gəlirdi.  

Sürgün illəri Namcunun yaradıcılığını daha da qloballaşdırdı. O, İtaliyada "Oy" (2009) albomunu buraxdı və burada Quran qalmaqalına səbəb olan həmin kompozisiyanı yenidən ifa etdi. Eyni zamanda, 2009-cu il seçkilərindən sonra etirazçılara dəstək verməsi onu rejimin gözündə tamamilə "anti-inqilabçı" bir fiqura çevirdi. 

Əsas əsərlərin mahiyyəti və təhlili

Namcunun mahnıları çox vaxt fərqli təbəqələrdən olan mənalar daşıyır. O, Hafiz, Rumi və Sədi kimi klassiklərin sözlərini müasir kontekstdə yenidən şərh edir.  

"Ey Sareban" 

Bu mahnı talesiz və ya qadağan olunmuş məhəbbətin kədərli qəsidəsidir. "Leyli və Məcnun" mövzusuna istinad edən mahnıda karvanbaşı Leylanı uzaqlara aparır, aşiq isə onun gedişi ilə həm canını, həm də dinini itirdiyini bildirir. Maraqlı şərhlərdən biri budur ki, Leyla burada həyatın özü, karvanbaşı isə həyatı bizdən alan Zamanın rəmzidir.  

"Toranj" 

14-cü əsr sufi şairi Xajavi Kermaninin şeirinə əsaslanan bu əsər insan və ilahilik arasındakı "rəqsi" təsvir edir. Mahnıda sənətçi klassik fars musiqisini rok elementləri ilə elə bir formada birləşdirir ki, bu, həm metafizik bir axtarış, həm də dövrün sosiopolitik gərginliyinə bir reaksiya kimi görünür.  

"Zolf" 

Hafizin "Zolf bar bad made" qəzəlinə əsaslanan bu mahnı Namcunun ən populyar əsərlərindən biridir. O, bu əsəri həm qaraçı üslubunda, həm də caz çalarları ilə dəfələrlə ifa etmişdir. Mahnı sevgilinin gözəlliyinə heyranlıqla yanaşı, həm də bir növ azadlıq axtarışını simvolizə edir. 

Akademik və elmi fəaliyyət: Sənətçidən tədqiqatçıya

Mohsen Namcu özünü sadəcə bir musiqiçi deyil, həm də tədqiqatçı kimi görür. O, səhnə ulduzu statusundan çox akademik mühitdə rahatlıq tapdığını etiraf edir.

Stenford Universiteti: 2009-2010-cu illərdə Stenford Universitetinin Humanitar Elmlər Mərkəzində rezident sənətçi kimi fəaliyyət göstərib. Burada o, "İran ritmləri" və "Klassik fars musiqisi və despotizm" kimi mövzularda mühazirələr oxuyub. 

Braun Universiteti: 2013-2014-cü illərdə Braun Universitetində "Ənənə və Etiraz: İran musiqisi" və "İnqlab və Şairlər" adlı dərslər keçib. 

Mühazirə fəlsəfəsi: Namcu üçün dərs demək həm də öyrənməkdir. O, tələbələri ilə "mən bilirəm, siz dinləyin" modelindən imtina edərək birgə yaradıcılıq prosesinə üstünlük verir.

Şəxsi ziddiyyətlər: #MeToo və sosial nüfuz

Namcunun mühacirət həyatı yalnız uğurlarla deyil, həm də ciddi etik mübahisələrlə yadda qaldı. 2020-ci ildə İrandakı #MeToo hərəkatı zamanı bir neçə qadın sənətçini cinsi tacizdə ittiham etdi. Xüsusilə "Mahi" və Panida adlı ifaçıların iddiaları sənətçinin imicinə ciddi zərər vurdu. Namcu əvvəlcə bu iddiaları rədd etsə də, sonradan üzr istədi. Lakin onun bu hərəkatı ələ saldığı gizli səs yazısının yayılması gənc və liberal tərəfdarları arasında böyük məyusluq yaratdı. Bu hadisə göstərdi ki, Namcu nə qədər intellektual sənətçi olsa da, İranın patriarxal mədəniyyətinin müəyyən elementlərindən tamamilə qurtula bilməmişdir.

Yekun və Gələcəyə Baxış

Mohsen Namcu yaradıcılığı bitməmiş bir "tədqiqat layihəsidir". O, fars musiqisini yalnız muzey eksponatı kimi qorumaq istəyənlərə qarşı çıxaraq onu yaşayan, ağrıyan və üsyan edən bir orqanizmə çevirdi. Onun "Musiqinin Benksisi" olmaq arzusu– yəni yalnız əsəri ilə tanınmaq, şəxsi həyatı və ulduz statusundan qaçmaq istəyi– sənətçinin gəldiyi son fəlsəfi dayanacaqdır. 2026-cı ilin əvvəlində Kaliforniyadan Nyu-Yorka qədər uzanan konsert turları Namcunun həm Şərq, həm də Qərb auditoriyası üçün hələ də aktual və sarsıdıcı bir səs olduğunu göstərir. O, klassik qəlibləri "təpikləyib oyatdı" və indi həmin səs həm sürgünün, həm də intellektual azadlığın simvolu kimi dünyada əks-səda yaratmaqdadır. 

    Müjgan Əhməd