Həbibi:
Azərbaycan poeziyasında Nəsimi ilə Füzuli arasındakı ən mühüm körpüdür. O, XV əsrin sonunda yaşamış, Şah İsmayıl Xətainin sarayında "Məliküş-şüəra" adını almış bir ustad rənddir.
“Ey afitabi-dövlət” qəzəli
Ey afitabi-dövlət, vey kövkəbi-hidayət,
Ey mətləyi-təcəlla, vey nuri-bibidayət.
Bu beytdə Həbibi məşuqu kainatın mərkəzi kimi təqdim edir. Günəş və ulduz obrazları sevgilinin həm işıq verən, həm də yol göstərən mahiyyətini ifadə edir. Burada gözəllik təkcə estetik deyil, varlığı nizamlayan və mənaya yönəldən bir qüvvə kimi dərk olunur. Məşuq ilahi təcəllənin başlanğıcı və daşıyıcısıdır.
Şəmi-rüxi-cəmalın bir nuri ləmyəzəldir,
K-ənvarinə bulunmaz hərgiz anın nihayət.
Şair sevgilinin gözəlliyini sönməyən bir işıqla müqayisə edir. Bu nur zamana tabe deyil və sonu yoxdur. Burada gözəllik keçici deyil, əbədiyyət anlayışı ilə bağlanır. Məşuqun cazibəsi maddi dünyanın fövqünə çıxaraq ilahi davamlılıq qazanır.
Ey nuri mehri-aləm, bir məhdürür ki, yüzün,
Mehr ilə mahə eylər hər dəmbədəm sirayət.
Sevgilinin üzü günəş və ay işığını birləşdirən bir mənbə kimi təqdim olunur. Bu obraz kainatdakı tarazlığı xatırladır. Gözəllik burada passiv deyil, hər an təsir edən, ətrafa yayılan canlı bir enerjidir. Məşuq varlığa nüfuz edən bir mərkəzdir.
Hicrin şəbində məqsud yoluni yad qıldım,
Bir guşədən görüngil, ey kövkəbi-hidayət.
Ayrılıq gecəsi qaranlıq yox, düşüncə və axtarış zamanıdır. Aşiq bu qaranlıqda məşuqun yolunu xatırlayır və ondan bir işarə gözləyir. Hicran burada məhv edən yox, diqqəti artıran və mənanı dərinləşdirən bir mərhələdir.
Sən müshəfi-həyatı yazdıqda dəsti-qüdrət,
Yüzün səhifəsinə nəqş etdi yeddi-ayət.
Bu beytdə sevgilinin üzü “həyat kitabının” səhifəsi kimi təqdim olunur. İlahi qüdrət onun üzərinə mənalar həkk etmişdir. Gözəllik burada müqəddəs mətnə çevrilir. İnsan siması oxunmalı və dərk edilməli bir həqiqət kimi düşünülür.
Kirpiklərinlə qaşın, zülfin hürufidir ki,
Səbülməsanidə səhh oldu ol kitabət.
Qaş, kirpik və saç hərf və xətt kimi təqdim edilir. Bu yanaşma göstərir ki, gözəllik yalnız görünən deyil, məna daşıyandır. Məşuqun siması bir yazıdır və onu anlamaq üçün diqqətlə “oxumaq” lazımdır. Estetika burada düşüncəyə çevrilir.
Sünbül saçını çözmə kim, necə baş ayaqda
Qalır ucundan anın bicürmü bicinayət.
Bu beytdə zahiri detalların harmoniyası ön plana çıxır. Saçın hərəkəti və forması təsadüfi deyil, bütöv gözəllik sisteminin bir hissəsidir. Şair incə detallarla məşuqun cazibəsinin nə qədər ölçülü və təsirli olduğunu göstərir.
Məşuqinin, ey aşiq, mehri odu yelinə
Hər dəmdə abü xakə bax, eyləmə şikayət.
Aşiqə səbir tövsiyə olunur. Eşqin oduna dözmək, əzabı qəbul etmək əsas şərt kimi təqdim edilir. Şikayət zəiflikdir; əzab isə eşqin təbii nəticəsidir. Burada eşq bir sınaq və dözümlülük məktəbi kimi anlaşılır.
Məşuqədən xəbər kim bilmək dilərsə, yansın
Eşq oduna ki, aşiq budur əssəh rəvayət.
Bu beytdə eşq bilik yolu kimi təqdim olunur. Məşuqu tanımaq üçün sadəcə baxmaq kifayət deyil; yanmaq, dəyişmək və təcrübədən keçmək lazımdır. Həqiqət yalnız ağrı və fədakarlıqla açılır.
Bipavü sər fənadə qalmışdürür Həbibi,
Lütfünlə dəstigir ol, fəzlinlə et inayət.
Son beytdə aşiq öz acizliyini qəbul edir və mərhəmət diləyir. Bu, eşqin son mərhələsidir: mənlikdən keçmək və ilahi lütfə sığınmaq. Şeir burada insanın öz sərhədlərini dərk etdiyi və kamala doğru yönəldiyi nöqtədə tamamlanır.
Müjgan Əhməd