Əlican Qövsi Təbrizi XVII əsrin görkəmli Azərbaycan şairi, Səfəvilər dövründə inkişaf edən anadilli şerimizin ən tanınan nümayəndələrindən biridir.

Tədqiqatçılar “Qövsi” təxəllüslü üç şairin izinə düşərək, onların bir nəsildən olduqlarını göstərir. Azərbaycan türkcəsində lirik şeirlər toplusu – “Divan” müəllifi olan Əlican Qövsi Təbrizinin kimliyi barədə müxtəlif təzkirələrdə rast gəlinən məlumatları dəqiqləşdirmək üçün şairin özünün əsərləri əvəzsiz mənbədir.

“Peyda”

Ey etmiş məddi-bismillahdən tuğrayi-din peyda,

Anın bir nöqtəsi zimnində Qur’ani-mübin peyda.

Bu beytdə şair yaradılışın başlanğıcını “Bismillah”la əlaqələndirir. Din anlayışı, ilahi nizam və müqəddəs mətnlər bir nöqtənin içində cəmlənmiş kimi təqdim olunur. Burada “nöqtə” həm hərf başlanğıcı, həm də varlığın əsasıdır. Şairə görə kainatın mənası və Qurani-Kərimin həqiqəti ən sadə, amma ən dərin başlanğıcdan doğur.

Bir-iki hərflə olmuş sənin əmrin nizamindən,

Fələk dair, cəhan bahir, zəman zahir, zəmin peyda.

Bu beytdə “ol” əmri ilə yaradılış fikri ön plana çıxır. İlahi iradə bir neçə hərflə bütöv kainatı nizamlayır. Göy, yer, zaman və məkan bir əmrin nəticəsi kimi meydana çıxır. Şair; sözün, ilahi kəlamın yaradıcı gücünü vurğulayır.

Bieynihi-gün çıxıb, aləm görür tək pərtövi-zatın,

Olur hər zərrənin eynül-yəqinindən yəqin peyda.

Burada günəş ilahi zatın işığının bir təzahürü kimi təqdim olunur. Aləm bu işıqla varlığı dərk edir. Hər zərrə öz mövcudluğu ilə Tanrının varlığına şahidlik edir. Yəqinlik zahiri sübutdan deyil, dərin idrakdan doğur.

Bahari-feyzin əhya bəzi qılmaqçün Məsiha tək,

Nəsimi-sübhdən qılmış dəmi-ruhüləmin peyda.

Şair ilahi lütfü bahara, dirildici nəfəsi isə Məsihin möcüzəsinə bənzədir. Səhər yeli ruh verən nəfəsə çevrilir. Burada yaradıcı qüvvənin həm təbiətdə, həm də ruhda diriltmə gücü ifadə olunur. İlahi feyz cansıza can qatandır.

Sənin dəryayi-sün’in xəlq edər bir qətrədən insan,

Sədəfdən əbri-ehsanın qılır dürri-səmin peyda.

İlahi sənət dərya kimidir; bir damladan insan yaradır. Bulud yağışı sədəfdə inciyə çevirir. Burada yaradılış həm fiziki, həm mənəvi kamillik prosesi kimi göstərilir. Kiçik başlanğıclar böyük mənalar doğurur.

Tənü can bir-birilə ülfətü aram tutmazdı

Kim, etdin adəmin qəlbində eşqi-dilnişin peyda.

Bədən və ruh öz-özünə ahəng tapa bilməzdi. Bu ahəngi yaradan qəlbdə yerləşdirilən eşqdir. Şair eşqi insan varlığının birləşdirici qüvvəsi kimi təqdim edir. Eşq olmadan insan daxili bütövlüyə çata bilməz.

Könüllər kişvərin təsxiri-eşq, tacbəxş etdin,

Süleymani-xirəddən olmadın namu nigin peyda.

Eşq könülləri fəth edən bir hökmdardır. Onun verdiyi tac hikmət padşahı Süleymandan belə üstün tutulur. Şair burada ağıl ilə eşq arasında seçim edir və eşqi ali hakimiyyət kimi təqdim edir. Həqiqi hökmranlıq zehində yox, qəlbdə qurulur.

Qılıb məhşər günün zahir bieynihi xəlqə dünyadə,

Edibsən xublərdən yüz qiyamətafərin peyda.

Gözəllər bu dünyada məhşər təsiri yaradır. Onların varlığı qiyamət səhnəsini xatırladır. Bu, zahiri gözəlliyin yaratdığı mənəvi sarsıntıdır. Şair burada gözəlliyin həm cazibə, həm də imtahan olduğunu işarə edir.

Füruğin hüsni-paki-bimisalın gər nəhan dutsa,

Kim eylər qarə topraqdən üzari-atəşin peyda.

Əgər ilahi gözəllik gizlədilməsəydi, qara torpaqdan belə alovlu üzlər yaranardı. Bu beyt gözəlliyin mənbəyinin ilahi olduğunu vurğulayır. Maddə özü-özlüyündə deyil, ona verilən nurla dəyər qazanır.

Gözəllər lövhi-rüxsarində kilki-surətarayın,

Qılır gəh xali-mişkin, gahi xətti ənbərin peyda.

Sevgililərin üzündə ilahi sənətkarın qələmi işləyir. Xal və xətt sadəcə fiziki detal deyil, yaradıcı iradənin izidir. Bu beyt zahiri gözəlliyin arxasında duran metafizik müəllifi göstərir.

Nihali-vadiyi-eyməndə söz icad edən yerdə,

Nolur Qövsi də qılsın nitqi-mə’ni afərin peyda.

Son beytdə şair özünü ilahi sözün doğulduğu məkana bağlayır. Musa peyğəmbərin vəhy aldığı “Vadiyi-Eymən”ə işarə edərək sözün müqəddəsliyini vurğulayır. Qövsi öz şeirini mənaya xidmət kimi təqdim edir, iddia yox, niyyət bildirir.

Müjgan Əhməd